معماري سازماني(EA) كه از اواخر دهه نود به فهرست اولويت هاي مديران اطلاعاتي و فني سازمانها افزوده شده است، در چندسال اخير قرابت خاصي با معماري سرويس گرا(SOA) به عنوان سبكي براي توسعه سيستم هاي اطلاعاتي پيدا كرده است. لازم به ذكر است كه واژه "معماري" در معماري سازماني به معناي داشتن نقشه و مدلهاي جامع قبل از اجرا(پياده سازي نقشه ها) است كه در صنعت ساختمان سازي نيز مصداق روشن دارد، درحاليكه همين واژه "معماري" در معماري سرويس گرا نشان دهنده سبك خاصي براي توسعه سيستم هاي اطلاعاتي است كه بر اتصال سست، قابليت استفاده مجدد، تركيب پذيري، پنهان سازي پياده سازي داخلي و .. تاكيد داشته و شامل استانداردهاي soap, wsdl, bpel, uddi مي شود.
چگونگي رابطه و اشتراكات اين دو مضوع (معماري سازماني و معماري سرويس گرا) و امكان تركيب آنها تحت عنوان "معماري سازماني سرويس گرا" (SOEA) جزو موضوعات جذاب و پرطرفدار سالهاي اخير بوده و دهها كتاب و تز دانشگاهي و صدها مستند فني نيز به اين موضوع پرداخته اند كه هركدام از زاويه اي قصد داشته اند ويژگيها و قالبي براي معماري سازماني سرويس گرا ارائه كنند. تقريبا اكثر اين مستندات تاثير SOA بر معماري سازماني را شامل تغييراتي در لايه "نرم افزارهاي كاربردي" ديده اند و  اضافه كرده اند در لايه هاي ديگر(خصوصا كسب و كار و زيرساخت) نيز بايد پيش نيازهاي فني و فرايندي لايه "نرم افزاريهاي كاربردي" فراهم شود. به عبارت واضح تر "معماري سازماني سرويس گرا" تنها از حيث تغيير در سبك لايه نرم افزاري نسبت به "معماري سازماني" كلاسيك تغيير كرده است و لايه هاي ديگر تغيير جدي نخواهند كرد(حداكثر تغيير آنها تامين ورودي ها يا زيرساخت هاي لايه نرم افزاري است). اين برداشت در طول سالهاي 2004 تا 2008 غالب بود و همانگونه كه گفته شده اكثر كتب و مستندات معتبر منتشر شده بر اين ديدگاه اعتقاد داشتند‍‌‌{لینک۱} {لینک 2‍‌‌‍}.
اما در كنار اين ديدگاه اوليه، به تدريج ديدگاه جديدتر و كامل تري نيز رشد يافت و در يكي- دو سال اخير كامل تر شد كه معتقد بود "معماري سرويس گرا" بخشي از پارادايم سرويس گرائي(Service-Orientation) است و اين پارادايم همانطور كه در لايه نرم افزارهاي كاربردي منجر به سبك "معماري سرويس گرا"(SOA) مي شود، در كسب و كار سازمان نيز مي تواند اثربخش بوده و "سازمان سرويس گرا" (SOE) را تعريف كند، همچنين در لايه زيرساخت منجر به "زيرساخت سرويس گرا"(SOI) شود. با اين تعريف جديد، پارادايم سرويس گرائي به سه شكل خود را نشان مي دهد:

• جنبه سازماني: سازمان سرويس گرا :SOE) Service Oriented Enterprise)
• جنبه معماري نرم افزار: معماري سرويس گرا :SOA) Service Oriented Architecture)
• جنبه زيرساخت : زيرساخت سرويس گرا : SOI) Service Oriented Infrastructure)

اين ديدگاه جديد و جامع همانطور كه گفته شد طي دو سال اخير مباني خود را ارائه نمود، اما نتوانسته بود به ديدگاه غالب بدل شود و نيز منابع و مراجع معتبر جهاني در تائيد خود نداشت تا اينكه سرانجام در نيمه دوم سال 2008، شوراي مديران ارشد اطلاعاتي(CIO Council) دولت ايالات متحده آمريكا نتايج مطالعات و بررسي هاي چندساله خود در تائید این دیدگاه جدید را با عنوان "راهنماي كاربردي براي معماري سرويس گرا فدرال" (A Practical Guide to Federal Service Oriented Architecture) منتشر نمود. شوراي مديران ارشد اطلاعاتي(CIO) آمريكا كه در سال 1999 سند "چارچوب معماري سازماني فدرال" را ارائه داده بود، در سال 2001 سند "راهنماي كاربردي براي معماري سازماني" را منتشر ساخت و سپس در همين راستا "مدلهاي مرجع معماري سازماني" را كه شامل PRM, BRM, SRM, DRM, TRM بود در طي سالهاي 2003 به بعد منتشر و تكميل نمود. سند "راهنماي كاربردي براي معماري سرويس گرا فدرال" به عنوان جديدترين مستند منتشر شده اين شورا، در بردارنده مباني جديدي در حوزه معماري سازماني مي باشد و نشان دهنده يك جهش فني و بنيادي در اين صنعت است.
در ایران نیز طی 1 سال و نیم اخیر توانستم کارگاه ها و سمینارهای "معماری سازمانی سرویس گرا" را در چندین سازمان و شرکت پیشرو ارائه  کنم که آخرین آنها در شرکت "مگفا" و "ایزایران" بود.
بخشهائي از سرفصل مطالب "راهنماي كاربردي براي معماري سرويس گرا فدرال" (نسخه 1.1 – June 2008) كه بصورت شفاف نشان دهنده سه جنبه مختلف سرويس گرائي (SOE, SOA, SOI) است در زير آورده شده (دانلود مستند):

Section 3: Service Oriented Vision - The Target Architecture
      3.1 Service-Oriented Enterprise (SOE)           
            3.1.1 Management, IT and Business are All Service Focused
            3.1.2 Sustaining SOE through Federated Governance
            3.1.3 Model Based Acquisition Processes
      3.2 Service Oriented Architecture (SOA)           
            3.2.1 Federal SDLC and EA are Integrated and Support SOA
            3.2.2 SOA and Interoperability Will be Well Established
            3.2.3 Standard Federal Government Services Will Emerge
            3.2.4 Model Driven Architecture Will Be Embraced
      3.3 Service-Oriented Infrastructure           
            3.3.1 Service Management is Coordinated Throughout the Federal Government
            3.3.2 Increased Collaboration with 3rd Parties
            3.3.3 Toolsets to Manage the SOI 

دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر دانشگاه شهید بهشتی برای اولین بار در رشته مهندسی فناوری اطلاعات گرایش "معماری سازمانی" دانشجو پذیرفت و اولین دوره کارشناسی ارشد معماری سازمانی در مهرماه 1378 آغاز ‌گردید. دانشجویان این دوره پس از گذارندن دروس مختص به معماری سازمانی، توانایی مدیریت، هدایت، پیاده‌سازی و نگهداشت معماری فناوری اطلاعات سازمان‌ها را خواهند داشت.
در حال حاضر، یکی از برترین راه‌حل‌های توسعه و استفاده بهینه از فناوری اطلاعات در سازمان‌ها، استفاده از «معماری سازمانی فناوری اطلاعات» است. این راهکار که بر طبق تحقیقات موسسه توسعه‌های معماری سازمانی  از سال 2003 به صدر موضوعات مورد توجه مدیران عالی و مدیران رده بالای سازمان‌ها در رسیده است، هم اکنون مورد توجه بسیاری از دولت‌ها، سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ و کوچک قرار گرفته است. دوره کارشناسی ارشد مهندسی معماری سازمانی Master Degree in Enterprise Architecture با هدف پذیرش فارغ التحصیلان دوره‌های کارشناسی در رشته‌های مهندسی کامپیوتر و مهندسی فناوری اطلاعات و پرورش مهندسان متخصصی است که قادر باشند در زمینه های ذیل انجام وظیفه نمایند، تاسیس گردید:

• همسو سازی فناوری اطلاعات با کسب و کار سازمانها به واسط استفاده از اصول معماری سازمانی
• ایجاد تحول در سازمانها از طریق پیاده‌سازی سیستم ها و فناوری‌های موثر و یکپارچه
• حداکثر بهره‌وری از فناوری اطلاعات با هدف بهبود فرآیندها و کارایی سازمانی
• به کارگیری موثر فناوری اطلاعات در تقویت مزیت‌های رقابتی سازمان‌ها و ایجاد پایه‌ای برای دستیابی به دولت الکترونیک
• پشتیبانی از فرآیند طراحی، هدایت و راهبری تغییرات سیستم‌ها در سازمان‌ها با فرآیند اجرا و نگهداشت معماری سازمانی
• ارائه خدمات مشاوره‌ای و تخصصی در زمینه معماری سازمانی و کاربردهای آن به مدیران سازمان‌ها

دروس اصلی دوره:

دروس اختیاری دوره:

مشخصات کامل دوره کارشناسی ارشد مهندسی فناوری اطلاعات – گرایش معماری سازمانی

• معماری سازمانی (مفاهیم، چارچوب ها،نتایج)
• متدولوژی(EAP) و لایه های معماری سازمانی
• محصولات معماری سازمانی و مدلسازی در ابزار System Architect
• كاربرد BPMS و WFMS در اتوماسیون و مدیریت فرایندهای کسب و کار

و همچنین چند منبع دیگر:

• کتاب مقدمه ای بر معماری سازمانی
• مقاله "مبانی و مفهوم معماری سازمانی سرویس گرا"
  

    * آشنايي با مديريت فناوري اطلاعات
    * آشنايي با مفاهيم پايه معماري سازماني
    * آشنايي با مفاهيم پايه طرح جامع فناوري اطلاعات و ارتباطات
    * آشنايي با مفاهيم برنامه ريزي راهبردي فاوا
    * بررسي چارچوب هاي مطرح در معماري سازماني
    * بررسي فرآيندها و متدولوژي هاي مطرح در معماري سازماني
    * بررسي ابزارهاي مرتبط با معماري سازماني

حوزه سخنراني معماري سازماني سرويس گرا
اين بخش كه توسط  مهندس مهجوريان ارائه مي‌گردد، شامل موارد ذيل مي‌باشد:

    * آشنايي با مفهوم سرويس و کاربرد آن در فناوری اطلاعات
    * معرفی معماری سازمانی سرویس گرا
    * نقش سرویس گرایی در خروجی های معماری سازمانی
    * آشنایی با ابزار و محیط حمایت کننده معماری سازمانی سرویس گرا

 + تعریف و مفاهیم پایه معماری فناوری اطلاعات سازمانی
 + مقالات و پژوهش های معماری سازمانی
 + پایان نامه های کارشناسی ارشد معماری سازمانی
 + اسلایدها و ارائه های آموزشی معماری سازمانی
 + پروژه های ملی معماری سازمانی(تدوین طرح جامع ICT) انجام شده در ایران
 + اخبار و رویدادهای مربوط به معماری سازمانی و طرح های ICTMP
 + خدمات مشاوره و راهبری پروژه های معماری سازمانی و برگزاری دوره های آموزشی

پایان نامه کارشناسی ارشدم را با عنوان "تدوين متدولوژي برنامه ريزي معماري سازماني سرويس گرا " برای استفاده کارشناسان و پژوهشگران برای دانلود گذاشتم. امیدوارم مورد استفاده قرار بگیرد و اگر استفاده کردید با ذکر منبع و ماخذ باشد !!

 - برداشت پایان نامه "متدولوژي برنامه ريزي معماري سازماني سرويس گرا "

همچنین از تمامی دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا که پایان نامه خود را در حوزه معماری فناوری اطلاعات سازمانی / معماری سرویس گرا / معماری نرم افزار / مهندسی نرم افزار یا سایر موارد مشابه به اتمام رسانده اند تقاضا دارم پایان نامه هایشان را در فرمت PDF برای من میل کنند تا با نام خودشان برای استفاده سایر پژوهشگران در http://EnterpriseArchitecture.ir قرار دهم.

مقايسه "مدل هاي معماري سازماني" با "فراورده هاي توسعه نرم افزار" – جان زكمن

اخيرا مشاهده كرده ام كه بين " فراورده هاي(مدل ها) معماري سازماني" با " فراورده هاي فرايند توليد و توسعه نرم افزار" تداخلي صورت گرفته و گروهي قادر به تمايز بين اين دو مفهوم نيستند. دلايل زيادي براي اين موضوع وجود دارد، يك دليل مربوط به عصر گذشته(عصر صنعت) است كه هنوز معماري سازماني معنا نداشت، بطوريكه برخي افراد معماري را يك توصيف سطح بالا از سيستم يا موضوعي منطقي در تقابل با جنبه فيزيكي مي دانستند و يا عده اي آنرا همان ابزار و لوازم مي پنداشتند و سرانجام گروهي هم معماري را همان اصول كار قلمداد مي كردند. اما دليل اصلي براي تداخل دو مفهوم، شباهت محصولات به يكديگر بود.

بقیه در ادامه مطلب ...

نگاهي به گذشته و نگاهي به آینده – جان زكمن

ابتدا نگاهي به گذشته:
مي توان چهار دليل عمده آورد كه چرا معماري سازماني انطور كه بايد پيشرفت نكرد.

الف: معماري مقابل فرهنگ بود
معماري مقابل فرهنگ بود. در طول 50 سال گذشته، چالش اصلي در سيستم هاي اطلاعاتي تلاش براي ساده سازي توليد و استفاده از نرم افزار ها بوده است. تمام همت ما "توليد كد برنامه" بود و معيارهاي اندازه گيري كارائي نرم افزار ها محدود به چند معيار بود: تعداد خط كد برنامه، ميزان نفر-ماه كار برنامه نويسي، زمان پاسخ برنامه، بودجه، هزينه و ...
در فرايند توليد نرم افزار سعي كرديم تا بطور ضمني استانداردها را رعايت كنيم، برنامه قابل استفاده مجدد، قابل انتقال، شيء گرا و...  باشد درحاليكه واقعيت اين است كه ما هيچكدام از اين موارد را به درستي رعايت نمي كرديم!
با مثالي موضوع را توضيح مي دهيم، آيا تا كنون فروشگاهي را ديده ايد كه بتوان در آن براي راه ها، جاده ها، پل ها، معماري ها و ديگر زيربنا ها قيمت تعيين كرد؟ مثلما نه! مشكل آنجاست كه اين موارد بسيار مهم قابل ارزش گذاري نيستند و معمولا زماني كه به انها احتياج ضروري است، آنها وجود ندارند! مگر اينكه در گذشته كسي با پيش بيني و آينده نگري آنها را فراهم كرده باشد.
حال مفهوم مقابل فرهنگ روشن شد. نمي دانيم چگونه "معماري" را ارزش گذاري كنيم، در نتيجه نمي توانيم آنرا بدست آوريم! چون كسي احساس نياز حياتي به آن نكرده(علي رغم ضرورت حياتي آن) و تلاشي در جهت تهيه آن نشده است، زماني كه فهميديم چقدر به آن احتياج داريم آنرا نداشتيم.

بقیه در ادامه مطلب...

فاز طبقه بندي: در اين مرحله تيم معاري تشكيل و مستقر شده و شالوده معماري مرجع بنا نهاده مي شود. تمركز اصلي در اين مرحله بر طبقه بندي آنچه موجود است و چگونگي پشتيباني آن توسط فناوري اطلاعات خواهد بود. تيم معماري با نگاه به چارچوب هاي مرجع مانند زكمن سعي مي كند محصولالت و مدل هاي معماري انتخاب شده (مدل ها هنوز ايجاد نشده اند) را طبقه بندي كند.

فاز برنامه كاري(blueprinting): در اين مرحله معماري سازماني از پروژه اي مبتني بر فناوري اطلاعات به پروژهاي استراتژيك با بودجه مشخص ترقي مي كند. تيم معماري با جزئيات مناسب وضعيت موجود را توصيف و سپس وضعيت مطلوب را ترسيم مي نمايد. پروژه در سازمان كاملا به رسميت شناخته شده و تصميمات حوزه هاي فناوري و استراتژيك بر اساس وابستگي هاي بين سازماني اتخاذ خواهد شد. چارچوب معماري(مدل ها و روابط آن) كه در فاز قبل انتخاب شده بود تصحيح مي شود و اولين سرويس هايي كه فابليت استفاده در سطح سازمان(قابل استفاده مجدد) را دارند، ارائه و مورد استفاده قرار مي گيرند اگرچه هنوز كامل و جامع نيستند.

فاز يكپارچه سازي: تمركز اين مرحله بر يكپارچه سازي فناوري اطلاعات در راستاي كاهش هزينه تعامل ميان سيستم ها و تكنولوژي هاي زير ساختي است. در صورت تحقق اين امر، فناوري اطلاعات قادر به پشتيباني از تغييرات حرفه خواهد بود و به نوعي فناوري و حرفه همراستا مي شوند. از نتايج اين مرحله كاهش پيچيدگي فناوري اطلاعات به وسيله تعريف سرويس هاي مشترك جديد است، البته اين بدين معنا نيست كه تمامي سيستم هاي موروثي از دور خارج شده و سيستم هاي جديد راه اندازي شود. ابزارهاي معماري سازماني ارتقاء مي آبند تا قابليت پشتيباني زمان اجراي(runtime) معماري را داشته باشند.

فاز بهينه سازي: در اين مرحله معماري سازماني اجرا شده و همه امكانات و ابزارهاي لازم براي مديريت حرفه و فناوري مهيا است، لذا نوبت به بهينه سازي فرايندها مي رسد. فرايندهاي كاري بهينه شده اند و چابكي در حرفه و فناوري محقق شده است. معماري مطلوب از حالت طرح به واقعيت پيوسته و ديده باني(monitoring) بصورت خودكار و ماشيني درامده است. در اين مرحله تمركز بر روي بهينه سازي است و كليه راهيافتها و تكنولوژي هائي كه قادر به بهبود شاخص بازگشت سرمايه در سازمان باشند، به سرعت پياده سازي مي شوند.

برای تسلط بیشتر مطالب مربوط به معماری سرویس گرا(SOA) را نیز مطالعه کنید.